Nếu mùa hè ở chốn thị thành là những đợt nắng gắt ồn ã, thì tại độ cao hơn 1.500 mét trên dãy Ngọc Linh (Đăk Glei, Kon Tum), mùa hè lại gõ cửa bằng những cơn mưa rừng rả rích mang theo hơi lạnh mờ sương. Tháng 6 về, khoác lên đại ngàn một tấm áo xanh rì tăm tắp. Dưới những tán lá ấy là cả một thế giới đang chuyển mình mạnh mẽ: là sự bứt phá của những mầm sâm non, là cuộc chiến sinh tồn khắc nghiệt của tự nhiên, và cả những tiếng cười trong vắt của lũ trẻ Xơ Đăng bên bờ suối vắng.
Chuyện gieo hạt: Vì sao cây sâm lại đợi những cơn mưa đầu hạ?
Nhiều người thường thắc mắc: Tại sao bà con vùng núi Ngọc Linh không bắt đầu vụ mùa mới vào mùa Xuân muôn hoa đua nở như dưới xuôi, mà lại kiên nhẫn chờ đến tận đầu mùa Hạ?
Câu trả lời nằm ở đặc điểm rất riêng của đất trời Tây Nguyên. Vùng đất đỏ bazan này không có 4 mùa luân chuyển nhẹ nhàng, mà chia làm hai mùa rạch ròi, khắc nghiệt: mùa khô hanh kéo dài (từ tháng 12 đến tháng 4) và mùa mưa rả rích (từ tháng 5 đến tháng 11). Suốt những tháng mùa khô, đất đai nứt nẻ, vạn vật như nín thở chờ đợi. Đến khi những cơn mưa đầu mùa Hạ trút xuống, chúng không chỉ xua đi cái nóng ran, hanh hao mà còn thực sự đánh thức cả một thế giới dưới lòng đất. Nước mưa ngấm sâu, làm mềm lớp đất đỏ và từ từ hòa tan lớp mùn được tạo ra từ lá rụng, cành mục tích tụ hàng trăm năm dưới tán rừng. Sự kết hợp này biến mặt đất thành một nguồn phân bón tự nhiên dồi dào, tơi xốp và giàu dinh dưỡng nhất. Đây mới là lúc đất thực sự sẵn sàng để gieo trồng.
Tại những đám rẫy nằm chênh vênh nơi lưng chừng núi, không có hệ thống tưới tiêu nào vươn tới được, cây cỏ sống dựa hoàn toàn vào nguồn nước trời ban. Những củ giống Hồng Đảng Sâm bé nhỏ đã nằm thu mình kiên nhẫn dưới lớp đất sâu suốt nhiều tháng ròng rã thiếu nước. Lớp vỏ của chúng tự động cứng lại để giữ nước và bảo vệ phần nhân bên trong.
Suốt mấy tháng hạn, củ sâm cứ lặng lẽ nằm chờ, chỉ chờ những giọt mưa Hạ đầu tiên thấm xuống để phá vỡ lớp vỏ bọc, nảy mầm và vươn những nhánh dây leo xanh mướt bò khắp mặt đất để hút lấy dưỡng chất. Việc nảy mầm trễ này không phải là sự chậm chạp, mà hóa ra lại là một bản năng sinh tồn tuyệt vời của tự nhiên. Nó giúp cây sâm non vươn lên đúng thời điểm đất đai màu mỡ nhất, từ đó lớn nhanh hơn, bung rễ to khỏe hơn và kịp thời tích trữ đủ năng lượng để chống chọi lại với cái rét cắt da cắt thịt khi mùa Đông vùng cao ập tới.
Vườn sâm tự nhiên và những vị khách không mời của đại ngàn
Trồng sâm tự nhiên dưới tán rừng già nguyên sinh chưa bao giờ là chuyện dễ dàng. Rừng dang tay che mát, cung cấp lớp mùn tơi xốp cho sâm lớn lên, nhưng muông thú trong rừng cũng rất tinh khôn, luôn biết cách tìm đến những món ăn ngon lành và nhiều dinh dưỡng nhất.
Khi những củ Hồng Đảng Sâm và Sâm Ngọc Linh cắm sâu rễ, bắt đầu phình to và tích lũy lượng lớn Saponin, phần dưỡng chất quý giá giúp con người phục hồi sinh lực và tăng sức đề kháng, thì cũng là lúc mùi hương, ngọt đắng của củ sâm gọi những vị khách không mời tìm đến thăm vườn.
Đó là những đàn chuột rừng ranh mãnh. Ban đêm, chúng rủ nhau đào bới, chuyên nhắm vào phần rễ củ đã ngậm đầy nước và dưỡng chất ngọt lịm để cắn phá. Trên mặt đất, những con sâu cuốn lá phàm ăn thản nhiên nhai trụi những chùm hoa non tơ thành bữa ăn thịnh soạn. Đôi khi, kẻ thù lại chính là thời tiết. Dù mọc trên sườn dốc, nhưng với những trận mưa rừng dầm dề trút nước không ngớt ngày này qua tháng nọ, nhiều củ sâm đang lớn khỏe cũng đành ngậm ngùi chịu cảnh úng nước, thối rễ.
Trồng sâm giữa thiên nhiên là phải chấp nhận chia sẻ với thiên nhiên. Đứng trước những thiệt hại xót xa đó, Vinnate và bà con đồng bào Xơ Đăng vẫn kiên quyết không dùng đến phân bón hóa học hay thuốc trừ sâu. Chúng tôi chọn cách tôn trọng quy luật vận hành của rừng già. Thay vì phun thuốc, bà con chịu khó đi tuần rẫy, soi đèn tự tay bắt sâu, đuổi chuột.
Đặc biệt với Sâm Ngọc Linh, cây nào không may bị sâu cắn mất hoa hoặc gãy ngang chồi, bà con sẽ ưu tiên nhổ củ tươi lên trước để đưa về xưởng sấy lạnh hoặc ngâm mật ong. Cách làm thuận tự nhiên này vừa không bỏ phí củ sâm quý, vừa giúp nhường lại khoảng đất rộng, ánh sáng và dinh dưỡng cho những cây khỏe mạnh bên cạnh. Nhờ thế, những cây sâm ưu tú nhất sẽ tiếp tục vươn lên, ra quả, giữ lại nguồn hạt giống thuần chủng, kháng bệnh tốt nhất cho mùa gieo hạt năm sau.
Theo chân bà con Xơ Đăng tìm những giọt mật rừng trong trẻo nhất
Không chỉ nâng niu từng củ sâm quý, mùa Hạ ở Ngọc Linh còn mang đến một món quà vô giá khác để sánh đôi hoàn hảo cùng sâm: đó chính là mật ong rừng tự nhiên. Giữa đại ngàn có vô vàn loại mật, nhưng quý giá và được bà con săn lùng nhiều nhất phải kể đến mật ong lỗ, loại mật của những bầy ong hoang dã chọn làm tổ sâu tít trong hốc của những cây cổ thụ hàng trăm năm tuổi.
Từ giữa tháng 5 đến tháng 6, khi công việc nương rẫy đã vãn, anh em thanh niên trong bản lại thắt gùi, mang rựa đi băng rừng tìm mật. Năm nay thời tiết thay đổi, rừng ít hoa hơn mọi năm, thợ rừng phải lội qua mấy con suối sâu, trèo đèo vạch lá vào tận vùng lõi rừng nguyên sinh tối mịt mới may mắn tìm được vài tổ. Khác hẳn mật ong nuôi dưới xuôi, mật ong lỗ hoang dã đặc sánh hơn, mang vị ngọt gắt đầu lưỡi nhưng lại để lại hậu vị thanh mát và có mùi thơm rất phong phú. Đó là bởi bầy ong đã bay đi hút mật từ hàng ngàn bông hoa rừng, cây thuốc khác nhau. Ít ai biết, để chắt chiu được những bầu mật dồi dào sức sống ấy, bầy ong rừng đã phải đánh nhau sống chết để bảo vệ tổ trước sự dòm ngó của bầy ong bắp cày to lớn hay những loài bọ cánh cứng luôn chực chờ ăn vụng.
Những bầu mật tứa mật ngọt ngào, thấm đẫm mồ hôi của người đi rừng, mang về xưởng Vinnate sẽ được xử lý vô cùng cẩn thận. Chúng tôi dùng tay vắt nhẹ để lọc sạch sáp và phấn hoa, sau đó để mật tự động chảy nhỏ giọt ròng rã suốt 3 ngày đêm. Cách làm thủ công này hoàn toàn không dùng máy móc vắt ép hay đun nóng, nhờ thế mà giữ lại được trọn vẹn lớp men tự nhiên và sự tinh khiết nguyên sơ nhất của mật rừng.
Chính dòng mật nguyên chất chứa những hoạt chất tự nhiên này sẽ được kết hợp cùng Hồng Đảng Sâm và Sâm Ngọc Linh. Để không làm mất đi dưỡng chất quý của sâm do sức nóng của máy móc, chúng tôi chọn cách cho sâm vào cối đá granite, thong thả xay nhuyễn mịn. Sau đó, sâm và mật được trộn đều rồi đem ủ suốt 91 ngày. Khoảng thời gian ủ đủ dài này chính là bí quyết để mật ong từ từ rút lấy toàn bộ dưỡng chất trong củ sâm, hòa quyện vào nhau một cách êm ái.
Thành quả cuối cùng sau bao tháng ngày chờ đợi là một hũ sâm mật ong sóng sánh, dẻo quánh, mang theo nguồn năng lượng tươi mới của đại ngàn, giúp bạn bồi bổ sức khỏe và vơi đi mệt mỏi mỗi buổi sáng thức dậy.
Mùa hè của những đứa trẻ Xơ Đăng ở Ngọc Linh
Giữa những đợt nắng mưa thất thường và bao lo toan trên nương rẫy của người lớn, vùng núi Ngọc Linh mùa Hạ bỗng rộn ràng, vui tươi hẳn lên nhờ những tiếng cười giòn tan của đám trẻ nhỏ trong bản.
Mùa Hè của trẻ em đồng bào Xơ Đăng nơi đây thật khác. Không có những lớp học thêm kín mít từ sáng đến chiều, cũng chẳng có tivi hay cắm cúi vào màn hình điện thoại thông minh. Tuổi thơ của các em hòa vào thiên nhiên rộng lớn. Đó là những buổi trưa í ới gọi nhau lặn ngụp dưới dòng suối mát lạnh, là những chiều theo chân mế lên nương nhặt củi khô, hay rủ nhau đi hái những chùm quả rừng chua ngọt. Các em cứ thế lớn lên hồn nhiên, mộc mạc, vươn lên đầy sức sống như chính những mầm sâm non vỡ đất, được chở che và ôm ấp bởi đại ngàn.
Nhìn những nụ cười trong trẻo, lấm lem bùn đất ấy, đội ngũ Vinnate càng thêm tin tưởng vào con đường mình đang đi. Chúng tôi hiểu rằng, mỗi một sản phẩm sâm mật ong bạn chọn mang về không chỉ đơn thuần là món quà chăm sóc sức khỏe cho chính mình và gia đình. Đó còn là sự sẻ chia, là sự ủng hộ thiết thực nhất giúp bà con Xơ Đăng có thêm công ăn việc làm ngay trên chính quê hương mình. Cuộc sống bớt đi phần chật vật, bà con sẽ yên tâm gắn bó với buôn làng, tiếp tục gìn giữ những cánh rừng già và giữ lại trọn vẹn tuổi thơ yên bình cho những đứa trẻ vùng cao.
Mùa Hạ này, tạm gác lại những bộn bề, lo toan của nhịp sống hối hả, Vinnate mời bạn cùng chầm chậm mở nắp hũ sâm, nếm thử một muỗng nhỏ và cảm nhận trọn vẹn nguồn năng lượng thuần khiết nhất được chắt chiu từ thiên nhiên và tình người nơi đỉnh Ngọc Linh hùng vĩ.